آیا گسل تبریز فعال می‌شود؟/ تفکر هالیوودی درباره‌ی زمین‌لرزه
  • 1398/09/19 12:30
  • 114454
در گفت‌وگوی آناج با عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی مطرح شد؛

آیا گسل تبریز فعال می‌شود؟/ تفکر هالیوودی درباره‌ی زمین‌لرزه

ساعدی گفت: در حوزه زلزله شناسی، تمامی مباحث علمی و احتمالاتی است و هیچگاه قطعی نیست

 گروه اجتماعی آناج؛ موضوع زلزله و خسارتهای فراوانی که هم بر جان انسان و هم بر عوامل مادی اثر می گذارد همواره یکی از موضوعات بحث برانگیز در حوزه زمین‌شناسی است،  پیش‌بینی زلزله و نحوه برخورد انسان با بلایای طبیعی در بیشتر مراکز علمی جهان مورد مباحثه قرار می‌گیرد. زلزله‌های ایران و آذربایجان و چرایی وقوع آنها را در گفت‌وگوی تفصیلی با دکتر ساعدی کارشناس زلزله و سازه و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی تهران مورد کنکاش قرار گرفته که خلاصه‌ای از آن در متن زیر آمده است.

زلزله نیروی غیر عادی که بر صفحات زمین فشار می آورد

آناج؛ منظور از اینکه ایران یک کشور زلزله خیز است چیست؟

نیروهای غیرعادی به نیروهایی مانند زلزله و انفجار گفته می‌شود که به طور غیرعادی بر روی سازه‌های ساختمانی اتفاق می‌افتد. دلیلی اصلی که یک کشور در مسیر زلزله قرار دارد این است که منطقه جغرافیایی آن بر روی برخی گسل ها واقع شده است. فرض کنید صفحه عربستان به صفحه ایران فشار وارد میکند، محل تقاطع این صفحات را گسل مینامند ایران هم کشوری است که از نظر تغییرات زمین شناسی به نحوی جلو رفته که گسل ها در اینجا فراوان هستند پس ناخودآگاه کشورمان به کشوری زلزلهخیز تبدیل شده است.

زمین‌لرزه بالای 8 ریشتر در ایران امکان ندارد

به طور مثال در مقایسه با انگلستان وضعیت بدی داریم اما در مقایسه با کشورهای زلزله خیز وضعیت بهتری داریم، آمریکا به عنوان یک کشور زلزله خیز مطرح است کشوری که گسل‌هایش توان لرزه فراوانی دارند و هم شدت زلزله بالاست، ولی نهایت توان گسل ها در ایران بین 7 تا 8 ریشتر است ولی در برخی کشورها گسل هایی وجود دارند که توان لرزش بالای 9 ریشتر را دارند. مورد دوم این است که هر ریشتر که افزایش یابد. مقیاس زلزله 32/5 برابر بیشتر می‌شود. یعنی زلزله 8 ریشتر تا 9 ریشتر تفاوت بسیاری دارد.  پس برای پرداخت به یک مسئله، شناخت صحیح از آن است، ایران زلزله خیز است ولی در بین سایر کشورهای زلزله خیز، وضعیتی به مراتب بهتری داریم. این نکته را باید اضافه کرد که در کشور ما امکان وقوع زلزله بالای 8 ریشتر اصلا وجود ندارد.
 


 

ایران در حوزه عمران، همتراز با کشورهای پیشرفته

در حوزه مهندسی عمران، امروز علم ساخت وسازه، به مرحلهای رسیده که این مقیاس زلزله را ساختمان ها به راحتی می‌توانند تحمل کنند. یعنی اینکه یک احداث یک ساختمانی که توان مقاومت در برابر زلزله‌های رخ داده در ایران را داشته باشد به مراتب راحت‌تر است. بین علم عمران و علوم روز دنیا تفاوتهایی وجود دارد، به طور مثال، شاید در تولید یک گوشی همراه با برخی کشورهای دیگر اختلاف علمی داشتیم اما از لحاظ عمرانی، فاصله چندانی نداریم به این علت که عمران از لحاظ ماهیتی یک علم کندی است در نتیجه در کشور هم علم و هم امکاناتی داریم که می توان یک ساختمانی ساخت که در  مقابل زلزله ها تحمل داشته باشد.  عمران یک علم عمومی است، در حوزه عمران به حدی رسیدیم که ساختمانها می توانند  زلزله های بزرگ ایران را تحمل کند فقط به شرطی که تمامی استانداردها را رعایت کنیم. 

بافت فرسوده، اصلی ترین مشکل در حوزه عمرانی 

 تقریبا در 10 سال اخیر وضعیت ساخت و ساز از لحاظ عمرانی بهتر شده است دغدغه اصلی در شهرهای کوچک و روستاها در بافتهای فرسوده است در بافت های نوساز شهرهای بزرگ مشکلی نداریم. مقاوم سازی نسبی موضوعی است که در حل بافت های فرسوده موثر است، مقاوم سازی بافت فرسوده هزینه بر است بنابراین رغبتی برای این کار وجود ندارد پس باید این ها را مقاوم سازی نسبی کنیم که هم هزینه معقولی دارد و هم می توانند در جلوگیری از بروز برخی مشکلات موثر واقع شود.

سه راهکار برای جلوگیری از ساخت و ساز غیرمجاز

آناج؛ ساخت و ساز غیرمجاز یکی از مشکلات 30 ساله در تبریز است برای حل این مشکل چه کاری می توان انجام داد؛

ساخت و ساز غیر مجاز یعنی فردی بدون مجوز از شهرداری یا فراتر از مجوز شروع به ساخت میکند، ساختمان غیرمجاز معمولا هم به طور پنهانی ساخته می شود پس در نتیجه میزان توجه و امکانات در نحوه ساخت کاهش می یابد. دست آخر ساختمان هایی که بدون مجوز ساخته می شوند. از لحاظ کیفیت هم در مرحله پایین‌تری قرار دارند، تنها راه حل این مشکل این است که وقتی فردی در محدوده شهر ساختمان غیر مجاز احداث کند، اولا شهرداری با وی به توافق نرسد همچنین ماده 100 شهرداری، رایی به جز قلع و قمع صادر نکند. سوم اینکه باید در دیوان عدالت اداری شعبه ای مخصوص جرایم شهری ایجاد شود که قاضی مستقیما با شهرداری‌ها در ارتباط باشد. حتی در معدود پرونده هایی که ماده صد قلع و قمع داده است، رای صادره در دیوان عدالت اداری شکسته می شود.

شهرداری یک نهاد خصولتی است این سازمان به قدری گسترده شده که در برخی کلانشهرها به یک وزارت خانه تبدیل شده است ولی کمک دولتی ندارد. علاوه بر آن بر مبنای بندی از  لایحه بودجه ارزش افزوده، عوارضی که شهرداری از عموم مردم اخذ می کند به عنوان مالیات شناخته شده در نتیجه مالیات به خزانه دولت واریز می شود.

16 گسل در محدوده 200 کیلومتری تبریز

آناج؛ گسل تبریز آیا آن طور که گفته می شود خطرناک است؟

 وقتی از زلزله نام میبریم آن نقطه‌ای که زلزله به وجود می آید مرکز رخداد زلزله می‌نامند. فاصله میانه تا تبریز بیش از 100 کیلومتر است ولی وقتی زلزله در میانه رخ داد در تبریز نیز احساس شد، تا کیلومتر ها زلزله اثر دارد. وقتی از تبریز بحث میکنیم دایرهای به قطر 200 کیلومتر میکشیم و در این محدوده گسل های اصلی را مورد مطالعه قرار می دهیم.

در این محدوده 16 گسل اصلی وجود دارد که  گسل بزقوش هم در این قطر 200 کیلومتری واقع شده که باعث به وجود آمدن زلزله میانه شد. در منطقه میانه 2 گسل اساسی شمال بزقوش و جنوب بزقوش وجود دارد که هر کدام نزدیک به 60 کیلومتر طول دارند. این 2 گسل جزو گسل های موثر بر تبریز هستند و یا در طرف مقابل در شبستر گسل تسوج را داریم که در صورت فعالیت، موثر بر زلزله خواهد بود. در خود تبریز گسل شمال تبریز نیز وجود دارد. در نتیجه 16 گسل  در این منطقه فعالیت دارند که اگر باعث بروز زلزله ای شوند خسارت هایی را به دنبال خواهند داشت. توان بالای 7 ریشتر هم در این گسل ها وجود دارد و شواهد تاریخی نشان داده است که زلزله در تبریز همراه با خسارت زیادی است.

 



 

گسل شمال تبریز، خطرناک‌ترین نقطه برای زلزله

 در شهر تهران اگر به نقشه نگاه کنیم 67 گسل وجود دارد که فقط 3 عدد از آن ها مهم است در تبریز هم گسل فراوان است، مهمترین گسلی که در تبریز اثرگذار خواهد بود گسل شمالی تبریز است. در طول یک سال در یک شهر زلزله های زیر 2 ریشتر رخ می دهد گسل ها اکثرا فعال هستند ولی ضعیف می باشند. موضوع ریزش کوه در منطقه باغمیشه تبریز بیشتر به علت هوازدگی سنگی بود تا رانش زمین.

زلزله 2 رویکرد مستقیم و غیر مستقیم دارد. رویکرد مستقیم یعنی اینکه خدایی نکرده گسل شمال تبریز فعالیت کرده و باعث بروز خسارت شود اما رویکرد غیر مستقیم به این معنی است که گسل میانه فعالیت می کند و موجب تحریک گسل تبریز می شود به این مبحث، دومینوی لرزه می گویند. اگر 2 گسل یکدیگر را قطع کرده یا در محدوده 20 کیلومتری از هم باشند. توانایی تحریک همدیگر را دارند.  مفهوم این جمله این است که اگر گسل اول فعالیت کند امکان دارد گسل دومی تحریک شود.

 این نکته را باید اضافه کرد که در حوزه زلزله شناسی، تمامی مباحث علمی و احتمالاتی است و هیچگاه قطعی نیست. مثلا وقتی گفته می شود گسل بزقوش فعال شده پس احتمال دارد گسل تبریز را هم فعال کند.

مرگ خاموش شهرهای بزرگ

معادن زیر سطحی در تولید زلزله نقش دارد ولی شدت  زلزله های تولیدی کم است، مخازن بزرگ آب از جمله سد، احتمال رخداد زلزله را بالا می برد. فشاری که به صورت نقطه ای به لایه های زمین وارد میشود باعث بروز زلزله میگردد. حفر چاه و بیرون کشیدن آب از زمین باعث فرونشست می‌شود، فرونشست را می توان مرگ خاموش شهرهای بزرگ کشور دانست. همه این موضوعات، جزو احتمالات زلزله هستند ولی قطعیت ندارند.

آناج؛ آیا کوههای آتش فشانی در بروز زلزله نقش دارند؟

 مسائل طبیعی مانند زلزله و آتش فشان جزو موضوعات پریودی هستند. یعنی زمان بسیاری طول می کشد تا اتفاق بیافتد. دوره اکثر زلزله های بزرگ ایران در سال های اخیر اتفاق افتاده است ولی باید گفت عامل انسانی در بروز زلزله کم است.

مطالب غیر علمی درباره زمین‌لرزه

آناج؛ آیا عوامل بروز زلزله در مناطق مختلف یکسان است؟

برخی مباحث وجود دارند که بنیه علمی ندارد مثلا گفته می شود بیشتر زلزله‌ها در زمستان  رخ می‌دهد  ولی این مطلب صحیح نیست، علاوه بر آن در 50 ساله اخیر بیشتر زلزله های ایران در نقاط کم جمعیت رخ داده است، زلزله بم، ازگله، ورزقان و میانه از همین دست هستند اگر این زلزله ها در یک مرکز شهر رخ می داد میزان خسارت ها به مراتب بیشتر بود.

هر چقدر عمق زلزله بیشتر باشد. انرژی آزاد شده کم است، همچنی هر چقدر به سطح زمین نزدیک باشد قدرت تخریب بیشتر خواهد شد. زلزله میانه در عمق 18 کیلومتر بود اگر در فاصله 2 کیلومتری بود شدت خسارت ها بیشتر می شد.

اقدامات ابتدایی در صورت وقوع زلزله

آناج؛ به عنوان یک کارشناس توضیح دهید در موقع وقوع زلزله چه باید کرد؟

بیشترین توصیه ای که باید به همشهریان عزیز داشته باشیم این است که  اول حفظ خونسردی است دوم در طول لرزش زلزله  از دویدن اجتناب کنیم.  دویدن باعث بروز مشکل خواهد شد. زیر میز یا محل مطمئنی  است که می ‌توان پناه گرفت. زلزله معمولا در قواره 1 دقیقه اتفاق میافتد چراکه  اول و آخر زلزله را متوجه نمیشویم . تلاش برای خروج از ساختمان هم بی فایده است. 

مقاومت مسکن مهر در زلزله کرمانشاه برخلاف رفتارهای سیاسی

آناج؛ وضعیت ساخت و ساز در کلانشهرها نسبت به مقاومت در برابر زلزله چگونه است؟

 وضعیت ساخت و سازها از گذشته بهتر شده ولی بازهم جای تلاش دارد این موضوع که  اگر یک زلزله در شهرهای بزرگ رخ دهد فاجعه رخ خواهد داد یک تفکر هالیوودی بیش نیست. این مطلب را می توان با مثالی از زلزله کرمانشاه به خوبی بیان کرد. مقاومت مسکن مهر در زلزله کرمانشاه بر همگان عیان بود البته نباید دچار حواشی مطرح شده سیاسی باشیم. فضای سیاسی در کشور به گونه ای است که دولت فعلی به علت مسائل سیاسی آن را زیر سوال برد.

 جالب است که در مسکن مهر یک مورد تخریب نداشتیم فقط نمای برخی ساختمان ها ریزش داشت. ساختمان های جدید در برابر زلزله از نظر سازه ای محکم هستند. بافتهای فرسوده در شهرهای بزرگ مشکل اصلی در هنگام زلزله است.

 

ساختمان در زلزله نلرزد خطرناک است

آناج؛ ساختمان هایی که با مجوز نظام مهندسی ساخته میشوند تا چند ریشتر را تحمل می کنند؟

در حوزه عمران اصلا ریشتر موضوعیت ندارد. ساختمان را به خاطر مقاومت در برابر فلان ریشتر نمی‌سازند. در همه جای دنیا یک زلزله احتمالی وجود دارد که تمامی ساختمان های بر اساس آن طراحی می شوند. اگر تمامی ساختمان ها بر اساس ضوابط نظام مهندسی ساخته شود به راحتی در برابر همه زلزله‌های رخ داده در ایران مقاومت خواهند کرد. ساختمان را بر اساس یک پاندول طراحی می کنند لرزش های بسیار در ساختمان های بلند بهتر است باید گفت ساختمان باید در زلزله تکان بخورد وگرنه خطرناک است.

آیا حیوانات قبل از انسان زلزله را حس می کنند؟

آناج؛ چزا زلزله قابل پیش بینی نیست؟

هنگام وقوع زلزله، 2 موج اصلی اولیه و ثانویه اتفاق میافتد. (موج S وموج P) موج اولیه، سرعت بیشتری دارد ولی انرژی کمتری دارد، موج ثانویه سرعت کم ولی انرژی زیادی دارد، بنابراین برخی حیوانات موج اولیه را حس می‌کنند و این هم ربطی به پیش‌بینی زلزله از طرف حیوانات ندارد. معمولا بین موج اولیه و ثانویه 10 ثانیه فاصله است. الان هم برخی دستگاههایی طراحی شده که به همین نحو عمل می کنند. از لحاظ تئوری و روی کاغذ، زلزله قابل پیش‌بینی است ولی مجموع پارامترها باید همزمان تحلیل شوند به همین خاطر از لحاظ سخت افزای هنوز در جهان نمی‌توان گفت که زلزله قابل پیش‌بینی است ولی در آینده این امکان فراهم خواهد شد.

گفت‌وگو از: محمدرضا دهقان‌نژاد

انتهای پیام/

کلید واژه ها:
تبلیغ داخلی آناج
مشاهده مطلب
نظرات مخاطبان
  • ادسیز
    پاسخ ۱۳۹۸/۰۹/۱۹ - ۱۴:۲۹
    خدابانیان مسکن مهرروحفظ کنه،شش سال ازدولت تدبیرگذشت هیچ طرحی درموردمسکن انجام نشد.تازه مسکن ملی که اخیرامطرح هست اقساط ماهانه ش بالای یک میلیون وپانصدهست که خارج ازتوان پرداخت اکثریت جامعه ست.
    4 + 0 -
نظر شما
  • 1
  • 0
  • 0
  •  
  • آناج نظراتی را که حاوی توهین است منتشر نمی‌کند.
  • لطفآ از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگیلیش) خودداری نمائید.
  • توصیه می‌شود به جای ارسال نظرات مشابه با نظرات منتشرشده، از مثبت و منفی استفاده فرمائید.
  • با توجه به آن که امکان موافقت یا مخالفت با محتوای نظرات وجود دارد، معمولا نظراتی که محتوای مشابهی دارند، انتشار نمی‌یابند.
  •