فقدان سررشته سخن در اشعار جدید/ اتصال هنگ‌های مداحی به ردیف‌های موسیقی
  • 1398/08/06 10:17
  • 113613
حاج‌ محسن رستگاری در برنامه نوبر؛

فقدان سررشته سخن در اشعار جدید/ اتصال هنگ‌های مداحی به ردیف‌های موسیقی

تحریریه آناج میزبان برنامه گفت‌وگو محور "نوبر" بود تا اولین قسمت از فصل اول خود را با حاج محسن رستگاری آغاز کند.

گروه فرهنگی آناج؛ آذربایجان و تبریز از دیرباز مهد روضه و عزاداری به شمار می‌رود و در قرون متمادی مداحان بسیاری که حتی در سطح جهانی مطرح بودند از این دیار برخاسته‌اند. شعر و مداحی منحصر به فرد آذربایجان زبانزد اهل فن بوده و به نوعی می توان گفت؛ تبریز از لحاظ شعر و روضه بر بلندای عزاداری سیدالشهدا ایستاده است. حاج محسن رستگاری از آن دسته مداحانی است که سبکی متفاوت در روضه‌خوانی و مداحی ارائه کرد. تحریریه آناج میزبان برنامه گفت‌وگو محور "نوبر" بود تا اولین قسمت از فصل اول خود را با حاج محسن رستگاری آغاز کرده و این مداح تبریزی از فراز و فرودهای شعر و روضه برایمان روایت کند.

نوبر؛ چگونگی تولد و تشکیل هیئت تشنگان کوثر را توضیح دهید؛

عوامل متعددی دست به دست هم دادند و ما به این نتیجه رسیدیم که هیئتی با این شیوه و روش نیازمند شهرمان است، بنده تا سال 67 دهه محرم را در تبریز حضور نداشتم. مرحوم حاج علی اکبر گلچین، یکی از قدیمی ترین هیئتی‌های کشورمان، ایام محرم را در شهر مازندران برگزار می کردند و چند سالی هم بنده در آنجا حضور داشتم. بعد از سال 68 در هیئت خیابان تبریز که یکی از قدیمی ترین هیئات حسینی تبریز بود، دسته شاخسی این محله را برگزار کردیم. دست اندرکاران شاه حسین گویان محله خیابان نیز در آن هیئت حضور داشتند. اوایل در هیئت آن محله حضور داشتم و سپس برای اولین بار در سال68 در شاه حسین گویان محله خیابان نیز حضور یافتم. سال 74 دوباره به مازندران رفته و بعد از یکسال به تبریز بازگشتم.

در دهه 60 و اوائل دهه 70 اگر به مراسمات عزاداری هیئات تبریز توجه می شد، می توان گفت فقط 10 درصد جمعیت را نسل جوان تشکیل می دادند ولی در دهه اول محرم که مراسمات شاه حسین گویان برپا می شد اکثر این جمعیت را جوانان آن هم زیر 25 سال تشکیل می دادند. حتی در شب های تاسوعا، از ما آدرس هیئت را پرسیده و برای حضور در هیئت علاقه مند بودند.

پیوند جوانان با هیئات حسینی؛ فلسفه تولد تشنگان کوثر

حضور جوانان در هیئت این تفاوت را برای آن ها متجلی می ساخت که مراسم هیئت با شاخسی یکسان نیست و در هیئت نگاه ها سنتی تر است. رفته رفته احساس کردم این رابطه بین جوانان و هیئات حسینی در حال گسسته شدن است.

برای حل این مشکل، مصمم شدیم که هیئتی را تشکیل دهیم تا شباهت زیادی به مراسمات شاه حسین گویان خیابانی داشته باشد. بعد از تشکیل هیئت، در هر جلسه نوحه‌های مربوط به شاخسی نیز خوانده می‌شد تا جوانانی که به عشق شاه حسین گویان به هیئت آمدند در همان حال و هوا باقی بمانند. رفته رفته همان جوانی که بخاطر شاخسی به هیئت می آمد تبدیل به افراد ثابت هیئت شدند. فلسفه تشکیل هیئت تشنگان کوثر نیز بدین گونه بود.

روایت مرحوم خوندل از عملکرد هیئت جدید التاسیس

مرحوم حاج حیدر خوندل در آن زمان در قید حیات بود، با ایشان مطرح کردم و نظر مساعد وی هم مارا در این راه یاری کرد، مرحوم خوندل گفت: این کار را انجام بده و من هم به عنوان مستمع آزاد در جلسات هیئت شرکت خواهم کرد. مرحوم خوندل که یکی از شعرای بنام در مرثیه سرایی آذربایجان بود در جلسات هیئت شرکت کرد و بعد از مدتی هیئت تشنگان کوثر به محل تجمع جوانانی تبدیل شد که اکثرا زیر 25 سال سن داشتند و به نوعی می توان گفت تنها فرد بالای 25 سال من بودم. بزرگان بسیاری هم از نظر شعر و مرثیه سرایی در این راه کمک فراوانی انجام دادند.

هیئت تشنگان کوثر بیش از 23 سال است که با وجود کمترین امکانات به طور مداوم برگزار می شود، بیشترین تخریب ها هم درباره این هیئت انجام شده است. به نوعی هم هیئتی ها علیه ما بودند و هم غیر هیئتی ها تخریبمان کردند.

نوبر؛ در دهه 80، مداحی های شما در قالب نوار کاست به فروش رسید. به نظرتان نوارهای کاست در معرفی جنابعالی چقدر تاثیرگذار بود؟

بنده در تهیه و فروش این نوارها اصلا دخالت و نقشی نداشتم، استریو نوا در حدود 6 ماه پیگیر فروش نوارها بود ولی اجازه نمیدادیم. پعدها به این شرط قبول کردم که هیچ عکسی از من در نوارها نباشد و تصاویر متبرک به عکس های اماکن مقدس باشد، بعدا اعلام کردند که مردم بسیار اصرار دارند تا عکس شما هم بر روی نوارهای کاست منقش شود. بالاخره بعد از کلی اصرار قبول کردم و از آن به بعد نوارهای کاست با عکس خود من به فروش رسید. یکی از دوستان تعریف می کردند که نوارهای کاست مداحی بنده ، در قالب وانت بار به شهرستان ها ارسال می شد.از این نوارها و سی دی ها الان هم کم و بیش در منازل مردم موجود است و گاها هم که صداوسیما مداحی های بنده را پخش نمی کند، مردم از این نوارها استفاده می کنند.

کم لطفی متولیان مساجد در برگزاری مراسم عزا

نوبر؛ هیئت تشنگان کوثر در اوج فعالیت بود که با وقفه‌ای روبه رو شد و شما هم از تبریز مهاجرت کردید، دلیل این تعطیلی چه بود؟

دلیل اصلی این وقفه شخصی بود و به خود بنده باز می‌گشت، از نظر روحی در شرایط مناسبی قرار نداشتم و نوعی کسالت روحی بر بنده عارض شده بود. علاوه بر آن شایعه تعطیلی هیئت هم منتشر شد. همچنین مسجدی هم برای برگزاری هیئت در اختیار ما قرار نداشت، به هر مسجدی مراجعه کردیم با در بسته روبه رو شدیم، به ما می گفتند مگر هیئت در مسجد برگزار می شود؟ گفتم اگر در مسجد هیئت نباشد پس چه چیزی باید در مسجد برگزار شود؟ عدم برگزاری هیئت در مسجد به منزله این است که در قهوه‌خانه چای نباشد.

یکی از دوستان که از خادمان مساجد بود، مسجد حرّ را برای برگزاری هیئت تشنگان کوثر  آماده کرد، البته این مسجد از لحاظ منطقه ای در موقعیت بسته قرار داشت، منازل اشخاص، گنجایش حضور این تعداد شرکت کننده در هیئت را نداشت، منزلی که بتواند بیش از پانصد نفر را در خود جای دهد کم بود. بنابراین مجبور شدیم جلسات هیئت را در این مسجد برگزار کنیم که البته لطف خدا هم شامل حال ما شد.

یک دوره هیئت در مسجد حاج احمد برگزار شد. همسایگان شکایت کردند، خوشبختانه با آمدن حجت‌الاسلام والمسلمین آل هاشم این حمله ها کمی فروکش کرد، عملا به ما می گفتند که سینه زنی در اینجا نباید انجام شود. با یک طرزتفکر با سابقه و پیشینه دار روبه رو بودیم، هیئت هم آنگونه که بگوییم تعطیل شد و یا ریزش شدیدی داشت، درست نیست تقریبا یک سوم نفرات کاهش پیدا کردند. بسیاری از هیئات حسینی بودند که با هزار نفر شروع کرده اند و در حال حاضر با 80 نفر به کار خود ادامه می دهند.

رویش‌های بی‌بدیل تشنگان کوثر

در حال حاضر هم هیئت روزهای خوبی را سپری می کند، جوانان دهه هفتادی روی کار آمدند، جوانانی که با ایده های جدید و پتانسیل مناسب کمک حال هیئت هستند. گذشته از این موضوع، عنایت ویژه اباعبدالله الحسین(ع) به هیئت تشنگان کوثر است، دستگاه عزای امام حسین(ع) همیشه پررونق بوده و اگر ایراداتی است آن هم از جانب ما و بقیه دست اندرکاران هیئات می باشد. پرچمی که با نام سیدالشهدا برقرار شود همیشه تاریخ ماندگار خواهد بود مگر اینکه عنایت صاحب عزا شامل هیئات و دستگاه نباشد.

نوبر؛ از حملات شدید علیه هیئت سخن گفتید. در این باره بیشتر توضیح دهید؛

حملات بسیار شدید است. من جمله ای در این رابطه به شما بگویم، یکی از اعضای هیئات به تازگی جریانی را تعریف کرده بدین مضمون که در مدرسه، معلم دینی داشتیم، از دانش آموزان این سوال را می پرسید که آیا اهل هیئت رفتن هستید و به کدام هیئت حسینی می روید؟ وقتی از من سوال کرد گفتم به هیئت تشنگان کوثر می روم . طرف مقابل با اخم به من نگاه کرد!

میرزا محمد آقای حسینی خیابانی معروف به (مجتهد کوچک) که یک فرد قوی از لحاظ بیان و روضه بود. اینگونه تعریف کرده اند آن زمانی که برگزاری مجالس عزا ممنوع بود، در کوچه های تنگ و باریک تبریز خانه هایی وجود داشت که مجالس روضه را به صورت مخفیانه برگزار می کردند. در آن زمان کار به جایی رسیده بود که برگزاری مجالس عزا، باید به شکل مخفیانه برگزار می شد.

امّ القرای جهان اسلام و درد برگزاری مراسم عزا!

در سال های اخیر نیز مشکلی با انجمن اسلامی مسجد به وجود آمد که از ورود هیئت ممانعت کردند و مسجد را به روی هیئت بستند. به دفتر رئیس سازمان تبلیغات اسلامی رفتم و گلایه کردم که اگر کسی بخواهد در این شهر کنسرت موسیقی برپا کند همه دستگاه‌ها بسیج شده و اعلام حمایت می کنند. چرا برای برپایی عزای امام حسین(ع) با مشکل مواجه می شویم؟ باید به چندین نهاد مختلف تعهد بدهیم و همه جا باید زیر ورقه‌ها را امضا کنیم. اسممان را هم امّ القرای جهان اسلام گذاشتیم! این ها برای یک جامعه اسلامی یک درد محسوب می شود. همه این ها را می گویم که تا بدانیم دیگر از ما گذشت لااقل آن هایی که بعد از ما خواهند آمد این دردها را نکشند.

با حضور حجت‌الاسلام آل‌هاشم، هیئات حسینی جان تازه گرفتند

اهل تملق و چاپلوسی نیستم ولی باید اعلام کنم که باانتخاب حجت‌الاسلام والمسلمین آل‌هاشم به سِمت نماینده ولی فقیه در استان، هیئات حسینی جان تازه ای یافتند. پدر بنده در کسوت روحانیت بود و آشنایی دیرینه ای با خاندان آل‌هاشم دارم. علت این جان تازه هم این است که ایشان به هیئات توجه ویژه ای دارند.

اتصال تمامی هنگ‌های مداحی به ردیف‌های موسیقی

نوبر؛ جنابعالی در مداحی های خود از ردیف های موسیقی استفاده کردید. استفاده از دستگاههای موسیقی چه تاثیرگزاری در مخاطب دارد؟

جواب این سوال را با یک مثال توضیح می دهم. سینه زنی عجم که در هیئات متداول است و نوعی سینه زنی دیرینه به شمار می آید خود در ردیف یکی از دستگاه های موسیقی است. سینه زنی عجم در واقع بر روی موسیقی موغام بنا نهاده شده است. برخی از اشعار و سینه زنی ها نیز بر روی دستگاه همایون و یا ماهور ساخته شده اند. تمامی آهنگ‌های مداحی به ردیف های موسیقی متصل است.

اقتباس از تصنیف استاد ناظری و دستگاه بیات ترک

نوبر؛ می گویند آقای افتخاری مداحی شما را در ردیف‌های آوازی خود بیشتر می‌پسندد. این روایت را شنیده اید؟

بنده هم این نقل قول را شنیده ام ولی گمان نمی کنم صحت داشته باشد. افتخاری یکی از اساتید بنام موسیقی است. البته بنده از آهنگ‌های ایشان در برخی مداحی ها استفاده کرده ام. زیرا تاثیرگزار و مناسب مجالس مداحی است. در همایش موسیقی که در دهه 60 برگزار شد استاد ناظری تصنیف «ما درس سحر در ره میخانه نهادیم» را در دستگاه بیات ترک اجرا کرد و بنده هم حدود 4 ماه بعد در قالب همان آهنگ در شاه حسین گویان میدان قطب به مداحی پرداختم و این شعر را خواندم: "یانّام باخارام بو یارالی پیکره قارداش". معتقدم حفظ چارچوب های هنری در مداحی نیز می تواند موثر واقع شود. حال ممکن است که برخی اشتباهات نیز از جانب من سر زده باشد ولی در کل همیشه سعیم بر این بوده است که اساس کار زیر سوال نرود.

هنگ‌ موسیقی، زبان دیگر مناجات است

پدر من از روحانیون صاحب نظر تبریز بود، شیخ عبدالکریم احمدی که یک دوره هم امام جمعه مازندران بود، موضوع استفاده از آهنگ‌های موسیقی را با وی مطرح کردم در پاسخ گفت: نوحه خوانی شما در دستگاههای موسیقی به مانند این است که مناجات خواجه عبدالله انصاری را همزمان 2 نفر یکی با زبان ندبه و یکی هم با موسیقی بخواند، ندبه خوان شاید در امثال من تاثیرگذار باشد ولی بدون شک سمت و سوی جوانان با موسیقی خواهد بود.

حماسه اربعین مختص شیعه و اسلام نیست

نوبر؛ برخی بر این باورند که هیئت محل بازگویی اتفاقات سیاسی و اجتماعی نیست. تا چه حدی این نظریه را قبول دارید؟

اتفاقا مخالف این نظر هستم، کسی که ارادتمند اهل بیت(ع) باشد ولی از مسائل روز جامعه خود آگاهی نداشته باشد، ممکن است واقعه کربلا دوباره تکرار شود. تاریخ عاشورا نیز گواه این مسئله است، فرزند پیامبر(ص) را در مرکز بلاد مسلمین به شهادت رساندند و دلیل این کار هم غفلت مسلمانان از مسائل روز جامعه است. تاریخ مملو از افرادی است که فقط به فکر مسائل دینی بودند و از پرداختن به مسائل سیاسی پرهیز می کردند. بنابراین اشخاص باید نسبت به اتفاقات پیرامونی خود واکنش نشان دهند، به طور مثال اخبار متفاوتی از کشور عراق به گوش می رسد، شیعیان و مسلمانان نباید درباره این مسئله دچار غفلت شوند.

از ماجرای عراق نتیجه می گیریم که هستند کسانی که حماسه حضور اربعین را بر نمیتابند. این ماجرا پیش درآمدی بود که بتواند حماسه اربعین را تحت الشعاع قرار دهد. حماسه اربعین مختص شیعه و حتی اسلام نیست از همه جای دنیا با مذاهب مختلف در عراق حضور می یابند.

افراط در روضه و تفریط در مولودی

نوبر؛ چرا در برگزاری مراسمات ولادت و شهادت در تبریز تفاوتی وجود ندارد؟

محوریت برنامه ها با مجریان برنامه است. درباره مولودی خوانی در تبریز کم کاری صورت گرفته است، به نوعی می توان گفت آن مقدار که در مرثیه و شعر افراط شده در ولادت و مولودی هم تفریط صورت گرفته است، این افراط و تفریط هم از نظر نوشتاری انجام شده و هم مداحی.

از طرفی طرز ارائه اشعار هنوز در بین مداحان شهر جا افتاده نیست. برخی از مداحان این گونه هستند که همان نوعی که نوحه روز عاشورا را می خوانند به همان سبک و سیاق مراسمات مولودی خوانی را برگزار می‌نمایند. تفاوت باید از منابر شروع شود، وقتی اداره کننده مراسم تفاوتی قائل نمی شود مستمع نیز تفاوت مولودی با ایام شهادت را درک نخواهد کرد. اگر به تولی و تبری معتقد باشیم باید تفاوتی هم در نحوه برگزاری مراسمات ولادت و شهادت به وجود آید. بنده سعی کردم این تفاوت را در هیئت تشنگان کوثر رعایت کنم.

نوبر؛ آیا تفاوتی بین «عشرخوان» و مداح وجود دارد؟

اساتید بسیاری خود«عشرخوان» هستند در مراسمات ترحیم به مداحی می پردازند. من نمی دانم اشکال این کار چیست. آیا اشکال شرعی دارد؟

نوبر؛ در سال‌های گذشته بلایی به نام داعش گریبانگیر عالم اسلام شد، نظر هیئات در این مورد چیست؟

باید گفت تاریخ یکبار دیگر تکرار شد. بلای داعش باعث شد برخی روضه‌ها، قابل درک باشند. اینکه کودک شش‌ماهه را به نیزه بزنند برای برخی افراد قابل تصور نبود. با دیدن تصاویر جنایات داعش، همگان باور کردند که در حق اباعبدالله چه ظلم‌هایی روا شد. عملا دیدیم که بعد از 1400 سال همان طرز تفکر یزیدی در قالب داعش متجلی شد.

فقدان سررشته سخن در اشعار جدید

نوبر؛ به نظر می‌رسد نسل طلایی شعر مرثیه در آذربایجان قابل تکرار نیست. این جمله تا چه حدی درست است؟

این امر کاملا مشهود است، سررشته سخن در اشعار جدید رو به فقدان است،مثلا فردی که از لحاظ شعری در حد ضعیف است، شعری را به یک مداح با سابقه و معروف در پایتخت می دهد، قرائت شعر سخیف توسط مداح با سابقه، به این شعر مشروعیت و اعتبار می بخشد. به همین خاطر شاعران جوان هم وسوسه می شوند و در نتیجه شعر مرثیه دچار افول می شود.

مداح با سابقه به شعر سخیف مشروعیت می‌بخشد

شاعران گذشته گنجینه تمام نشدنی از اشعار مرثیه هستند، رشته کلام در دست شاعران گذشته قرار دارد. چندین دهه اشعار مرثیه شاعران تبریزی، نه تنها برای مردم آذربایجان بلکه برای هرکسی که ارادتمند اهل بیت بود عالی و تاثیرگذار بود و همگان بر این مطلب، اقرار می‌کردند. در جلسه مجمع الذاکرین هم به این موضوع اشاره شد، چرا سبک شعرخوانی روضه و شعر آذربایجان را ول کرده و به سبک های وارداتی رو آورده ایم؟ سرمایه به این کلانی را از دست داده ایم. بزرگان باید همتی به کار بندند که به همان سبک اصیل خود باز گردیم.

انتهای پیام/

گفت‌وگو از: حامد خسروشاهی

کلید واژه ها:
تبلیغ داخلی آناج
مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  • آناج نظراتی را که حاوی توهین است منتشر نمی‌کند.
  • لطفآ از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگیلیش) خودداری نمائید.
  • توصیه می‌شود به جای ارسال نظرات مشابه با نظرات منتشرشده، از مثبت و منفی استفاده فرمائید.
  • با توجه به آن که امکان موافقت یا مخالفت با محتوای نظرات وجود دارد، معمولا نظراتی که محتوای مشابهی دارند، انتشار نمی‌یابند.
  •